Oinarrizko+elikagaiak+2

** Elikagai desberdinen buruzko informazio orokorra. ** Organismoak premiazkoak ditu hauek ere, baina oso-oso kopuru txikitan. Beren funtzioa arautzailea da, ez dute energiarik sortzen. Makromineralak (kaltzioa, fosforoa, sodioa, kloroa, magnesioa, burdina eta sufrea) funtsezko mineralak dira eta beste hainbat gatz baino ugariago behar izaten ditugu. Mikromineralak edo lorratz-elementuak (zinka, kobrea, iodoa, kromoa, selenioa, kobaltoa, molibdenoa, manganesoa eta fluorra) ere ezinbestekoak ditu organismoak, baina kopuru txikiagoan: beraz, gabezia-egoerak gertatu daitezkeen arren, ez dira maiz agertzen. Gatz mineralen gabeziak sortzen dituzten gaixotasunak:
 * a) Gatz mineralak **

§ Anemia: burdinaren gabezia. § Bozioa: iodoaren gabeziak. § Haurren errakitismoa: kaltzio gabezia. § Osteoporosia: kaltzio gabezia. § Hipertentsio arteriala: sodio edo gatz arrunt gehiegi. § Estresatzeko erraztasuna: magnesio gabezia.

Era askotako elikagaien artean irentsitakoan, proteina horiek deskonposatu eta funtsezko unitate (aminoazido) gisa lantzen ditu organismoak. Gizakiaren proteinak 22 aminoazidoren konbinazio dira: horietatik zortzi ezinbestekoak dira, hau da, elikagaien bidez, zuzenean, ekarri behar ditugu kanpotik. Proteinaren kalitatea, bertan diren ezinbesteko aminoazidoen kopuruaren arabera aldatzen da (aminoazido horietako bakar bat ez baldin badu, organismoa ez da gauza proteinak sintetizatzeko). Ezinbesteko aminoazido guztiak animaliazko proteinetan dautza (arrautzak, haragia, arrainak eta esnekiak). Horrenbestez, proteina horiek landarezkoak (lekaleak, laboreak eta fruitu sikuak) baino kalitate hobekoak edo balio biologiko handiagokoak dira, landarezkoek aminoazido horietako bat edo gehiago ez baitute.
 * b)** ** Proteina **** k **
 * Funtzioak:** gantzen eta oxigenoaren garraioan esku hartzen dute, hainbat hormonaren eta entzimaren (gorputzak beharrezkoak dituen hamaika erreakzio gauzatzea ahalbideratzen duten sustantziak) eta inmunoglobulinen (hau da, organismoaren defentsaz arduratzen diren antigorputzen) osagai dira, gorputzeko ehunen osaketan parte hartzen dute, ile eta azkazalen osasunaz arduratzen dira.

Koipeak behar-beharrezkoak dira gure organismoak behar bezala funtziona dezan; izan ere, anitz funtzio garrantzitsu zor zaizkie gantz hauei. Horien artean, ondokoak azpimarra daitezke. Koipeak energi ekoizlerik handienak dira. Horrez gain, gorputzeko egitura ezberdinetan parte hartzen du koipeak hala nola, zelula mintzean, larruazalpeko gantz-ehunean... Gorputzeko tenperatura erregulatzen ere garrantzi handia dute. Halaber, beste gantz batzuen eragile dira hala nola, behazun-gantza, esteroide-hormona... Ase-sentsazioa sorrarazten dute giza organismoan eta gorputzak bestela sortu ezin dituen eta behar-beharrezkoak diren gantz-azidoak osatzen dituzte: azido linoleikoa, azido linolenikoa eta azido arakidonikoa. Azkenik, lipoproteina ezberdinen osagai dira. Odolean bi daude: LDL eta HDL. LDL-ak koipeak gibeletik zeluletara eramaten ditu eta HDL-ak, berriz, zeluletatik gibelera, kanporaketa erraztuz eta gorputzaren babesle modura ihardunez. Koipeak betetzen dituen funtzioak burutu ahal izateko, giza organismoak bi iturri nagusitik jasotzen ditu substantzia hauek: § **Animalia-jatorriko koipeak** hala nola, haragia, hestekiak, esne eta esnekiak, arrautzak, arraina eta gurina.
 * d) Koipea **

§ **Landare-jatorriko koipeak//,//** frutak, barazkiak, lekaleak eta olioak. Gantzek eta karbohidratoek askatzen duten energiari esker gure gorputzak bizi-funtzioak mantentzen ditu (odola punpatzea, arnasketa, tenperatura egonkor mantentzea...). Era berean, ariketa fisikoa egitea ahalbideratzen digute. Hainbat motatakoak daude: - **Soil edo absortzio azkarrekoak** (odoletara azkar iristen direnak): Azukrea, almibar edo siropea, karamelua, jelea, gozokiak, eztia, melaza, txokolatea eta hauez osatutakoak.
 * e) Karbohidratoak **

- **Konplexu edo absortzio mantsokoak** (hestetik odoletara mantsoago iragaten dira): barazki eta landarezkoak, irinezkoak (ogia, arroza, orea, patata, lekalea, gosaritako labore edo zituak). Eguneko otordu guztietan kontsumitu beharko genituzke. Hona hemen karbohidratoen bestelako funtzio garrantzizko batzuk: § gantzak energia iturritzat baliatzea eragozten dute. § material genetikoaren sintesian esku hartzen dute. § zuntz dietetikoaz hornitzen gaituzte. Karbohidrato gehiegi kontsumitzearen ondoriozko gaixotasunak: § Hortzetako kariesa: aho-hortzen higiene eskasekin batera. § Gehiegizko pisua eta gizentasuna. § Odoletako lipido-mailen alterazioa: triglizeridoak, azukre gehiegi hartzearen ondorioz. § Diabetesa. § Laktosa edo galaktosa ez onartzea.
 * Funtzioak:** proteinak energia iturritzat baliatzea galaraztean, karbohidratoen behar bezainbesteko ekarpena egiteak gorputzaren pisua eta osaketa mantentzen laguntzen du. Gehiegizko karbohidratoak gibelean eta muskuluetan glukogeno (energia erreserba) gisa metatzen dira eta hortik gainerakoa, gantza bihurturik, ehun adiposoan biltzen da.

Pilatutako eta pilatzeko moduko energia iturri dira gantzak. - **Aseak** (animaliazkoak, gehienbat): gurina, esnegaina, esne-krema, gantza…(gozogintza, opilgintza eta izozkigintza industrialean...). - **Mono-asegabeak** (landarezkoak): oliba, aguakate eta intxaurren olioa. - **Poli-asegabeak** (landarezkoak, batik bat): hazi-olioak (ekilore, arto, soja olioak), landarezko margarina, fruitu siku gantzatsuak, bakailao eta arrain urdinen gibel-olioa. **Gantzaren funtzioak** (asea izan, asegabea izan): § Energia iturri da. § Gorputzeko tenperatura egonkor mantentzen du. § Bihotza, giltzurrunak eta beste hainbat organo funtsezkoren inguru osoa biltzen du. § Bitamina liposolubleak (A, D, E, K) garraiatzen ditu. § Hainbat hormona osatzeko ezinbestekoa da gantza.
 * f) Lipidoak **
 * Hainbat gantz mota daude:**


 * Kolesterola** bera ere gantzez osaturiko sustantzia da. Organismoak premiazkoa du kolesterola beste hainbat konposatu osatzeko, hala nola hormona jakin batzuk.

Gantz gehiegi kontsumitzearen ondoriozko gaixotasunak: § Gehiegizko pisua eta gizentasuna. § Odoletako lipidoen mailak alteratzea. § Pankreatitisa. § Behazuneko harriak…