PROTEINAK

shantalen amundarain Proteinak __PROTEINAK__ Proteina aminoazido kopuru aldakor batez osaturiko polimeroak da; hau da, karbono, hidrogeno, oxigeno eta nitrogenoz osaturiko konposatuak. Tamainu handiko molekulak dira eta zelulen funtziorik gehienetan hartzen dute parte, beren funtzioak hauek dituzten formaren araberakoa da. **Aminoazidoak** Aminoazidoak amino taldeaz (NH2) eta karboxilo taldea (-COOH) osaturiko konposatua da. Inguru zelularrean, pH = 7-ko egoeran, aminoazidoek ionizazio dipolarra dute. Egoera ioniko hori aldatu egiten da pH-aren arabera. Gluzidoak bezalaxe L eta D motakoak daude NH2 taldearen kokapenaren araberakoa, eskuinean egonez gero D eta ezkerrean L. Naturan aurki daitezkeen 20 aminoazidoak L motakoak dira. Konposatu hauek solido, kristalino eta hidrosolugarriak dira. Argi polarizatua desbideratzeko gai dira eta propietate kimiko bereziak dituzte.

** Lotura peptidikoa eta peptidoak **
Peptidoak lotura peptidikoaren bidez loturiko aminoazido talde ari deritzo eta honela sailkatzen dira, aminoazido kopuruaren arabera: //•Oligopeptidoak (2 tik-10era):// Dipeptidoak, tripeptidoak, tetrapeptidoak, penta... //•Polipeptidoak (10etik gora)//

** Propietateak  **
•//Desnaturaltzea:// Proteina-egituraren aldaketari deritzo eta hau dela eta bere funtzio biologikoak galtzen ditu honako faktoreak direla eta: PH-ren aldaketak, tenperaturak 60 gradutik gora egiteak, etab. //•Espezifikotasuna:// Proteinak espezifikotasun handia dute, hau da, erreakzio eta funtzio oso konkretu batzuk betetzeko sortu dira.

** Sailkapena  **
//1. Histonak:// ADN-arekin elkarturik aurkitzen dira, zelula eukarionteen unean. //2. Globularrak:// Globularrak dira eta uretan disolbaezinak dira. //3. Haritsuak:// Zuntzezkoak.
 * Holoproteinak:** Aminoazidoen hidrolisiz bakarrik sorturiko proteinak dira.
 * Heteroproteinak:** Aminoazidoen hidrolisiz eta beste osagai organikoz edo organikoz osaturiko proteinak dira. Zati proteinikoari talde peptidikoa deritzo eta zati peptidikoa ez denari talde prostetikoa.

** Funtzioak  **

 * A) Egiturazko funtzioa:** Maila zelularrean organulu ugari osatzen dituzten ehunen osagai dira. Maila histologikoan ehun dermikoak eraikitzeko balio dute.
 * B) Garraioa:** Proteina batzuk molekuletara elkartu eta, gero, beste toki batean banantzen dira. Hau gertatzen da hemoglobinarekin oxigenoa garraiatzen duenean odolean zehar.
 * C) F.entzimatikoa:** Organismoko zeluletan gertatzen diren erreakzioak errazten dituzte, beharrezkoa den energia kantitatea txikituz.
 * D) F.Hormonala:** Biokatalizatzaile hauek ez dute leku konkretu bakar batzuetan lan egiten, organismo osoan baizik; eta honek desberdintzen ditu entzimetatik.
 * E) Defentsa funtzioa:** Organismoa erasotzaile patogenoetatik babesten gaituzte.
 * F) Mugimendu eta uzkurdura F:** Muskuluen uzkurduran parte hartzen duten zelulen osagai dira.
 * G) Erreserba F:** Odolaren eta arrautzen albuminak funtzio hau betetzen dute, aminoazidoen iturri izanik.
 * H) F.Homeostatikoa:** Odolaren pH-a erregulatzeko gai dira.

 PROTEINAK Gorputzeko zelulen oinarrizko egituran parte hartzen duten proteinak, karbono, hidrogeno eta oxigenoz gain, nitrogenoz ere osatuta daude. Bestalde, proteina batzuek sufrea, fosforoa, iodoa, burdina eta beste mineral batzuk ere izan ditzakete. Nutriente hauek ezinbestekoak dira bizitzeko eta bizitzako garai jakin batzuetan proteina premia areagotu egiten da; hazte-garaian, adibidez, gure gorputzarentzat proteinak etxe batentzat adreiluak direna baitira. Proteina-molekulak oso handiak dira eta lotura peptidikoen bidez elkarturik dauden aminoazido izeneko molekula txikiez osatuta daude. Aminoazido-molekula bakoitza desberdina da, duen karbono-, hidrogeno-, oxigeno- eta nitrogeno-kopurua aldatu egiten baita, honen arabera, aminoazido desberdinak elkartzen direnean, proteina-mota asko bereiziz. Hogeita bi aminoazido desberdin ezagutzen dira, hauetatik hamalau gure gorputzean eratu daitezkeelarik. Bi abiapuntu egon daitezke: dietan hartzen ditugun beste aminoazidoak edo metabolismoaren ondorioz eratorritako beste osagaiak. Zortzi aminoazido, berriz, ez dira gure gorputzean eratzen. Elikaduraren bidez lortu behar ditugun oinarrizko zortzi aminoazidoak ondokoak dira: balina, lisina, treonina, leuzina, isoleuzina, triptofanoa, fenilalanina eta metionina. Haurtzaroan, hauez gain, histidina ere behar-beharrezkoa da. Funtsezko aminoazido horiek guztiak proteina batean aurkitzen badira, proteina hori osoa da; adibidez, arrautza, haragia, arraia eta esnean aurkitzen direnak. Aldiz, beste batzuk bakarrik aurkitzen badira, horiek proteina osagabeak dira. 
 * __Nagore Iztueta__**
 * __

Proteinen funtzioak __** **__Nahiz eta ile bat erortzea gauza zeharo arrunta izan, hori gertatzen den bakoitzean bere ordezko ilea sortzeko proteinak lanean hasten dira. Horregatik, bizitzako aro batzuetan proteina kopuru handiagoak behar izaten dira, hazte-garaian gertatzen den legez.__** Beste funtzio batzuen artean, muskuluen uzkurduran ere parte hartzen dute. Proteina-beharrak Pertsona heldu batek 0,8 g/kg/ /eguneko behar du egunero galtzen dituen proteinak ordezkatzeko eta horrek egun osoan hartu behar den energiaren % 12-15 izan behar du. Behar hauek egoera jakin batzuetan areagotu egiten dira, adibidez, hazte-garaian beharrak 2 g/kg izatera iritsiz, haurdunaldian eta edoskitzaroan eguneko 15 g gehiagodelarik. Egoera berezi batzuek proteina-kopuru zehatza eskatzen digute. Batzuetan kopuru handiagoa behar da, ebakuntzetan edota intentsitate desberdineko erreduretan, esaterako (3-4 g/kg/eguneko). Beste kasu batzuetan, aldiz, kopurua gutxitu egin behar dugu; esate baterako, giltzurrunetako gaixotasunetan (0,5-0,6 g/kg/ /eguneko). Proteina gehiegi hartzeak eragindako gaixotasunak <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Herrialde garatuetan ez da ohizkoa izaten pertsonetan proteina-urritasunik topatzea; izan ere, animali jatorrizko produktuen kontsumo altua dela eta, guztien proteina-beharrak oso beteak daude, gehiegikerietara iritsiz. Horren ondorioz, hainbat gaitzek erasotzen gaituzte eta sortzen diren hondakinak (urea, azido fenolikoa, etab.) behar bezala kanporatzen ez badira, odolean eta nerbio-sisteman kalteak sor ditzakete. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Eritasun batzuk areagotu ere egin ditzakete, osteoporosia esaterako, kaltzioa kanporatzea errazten baitute. Aski ezaguna dugu gure lurraldean hezueria; hau ere, zenbait proteinaren metabolismoaren ondorioz sortzen den azido urikoa giltzaduretan itsasten denean sortzen den gaixotasun erreumatikoa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Beste osagaiak bezalaxe, proteinak ere neurriz hartu beharreko elikagaiak dira, gutxi edo asko hartzeak arazoak sor baititzake. __** <span style="color: rgb(0,0,102);"><span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">__Proteina-iturriak__ __<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> Animali jatorrizkoak **proteina osoa eskaintzen dute.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> ||
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> ||
 * __<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Halaber, energi ekoizle ere izan daitezke egoera berezietan; ariketa gogorraren ondorioz karbohidrato- eta koipe-iturriak agortzen direnean, proteina gramo bakoitzeko 4 kilokaloria askatzen dira.

//<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Esnea eta esnekiak: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> orokorrean, esneak eta jogurtak % 3-5 proteina dute. Gaztaren kasuan, % 5 eta % 30 bitartekoa izan daiteke proteina-edukia, gazta freskoa edo ondua denaren arabera. Gazta zenbat eta freskoagoa den, ur-kopuru handiagoa eta proteina gehiago du eta nutriente gutxiago. //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Haragia, arraia eta hegaztiak: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> animali jatorrizko gainerakoek bezala, proteina osoak dituzte, nahiz eta kopurua aldakorra izan aberearen espezie, adina, elikatzeko erabili den janariaren eta abarren arabera; batez beste, % 20-25ekoa da. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> **Landare-jatorrizkoak

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">//Lekaleak:// oso aberatsak dira proteinetan (% 20-35), baina ezinbestekoa den metionina-aminoazidoa gutxi dute. Hala ere, zerealekin konbinatuz gero, lortzen den proteina-mota xerra batek duenaren parekoa da; adibidez, lentejak arrozarekin. <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">//Zerealak:// % 7-11 proteina dute eta hauek lisina-aminoazidoan urriak direnez, lehen esan bezala, lekaleekin nahastuz proteina osoak lortuko ditugu. //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">Fruitu lehorrak: //<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> % 15-27 proteina dute; intxaurrek eta pipitek beharrezko diren aminoazidoen banaketa egokia dute.
 * <span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;">//Fruta eta barazkiak:// oso proteina gutxi dute, % 1-2 soilik eta, gainera, ez-osoak.

<span style="font-family: Arial,Helvetica,sans-serif;"> **LAIDA MARCOS__